آن فعل از دست رفتهء مورد نظر تا آخر عمر است ؛ و يا به گذشته ، كه به جبران آنچه كه از دست رفته است و جايگزينى آن ، اگر قابل جبران باشد . پس ، علم در مرتبهء نخست است و سرآغاز اين خوبيها كه منظور يقين تام است به اين كه گناهان زهرهايى كشنده‌اند . اين يقين نور است و اين نور موجب آتش پشيمانى مىگردد كه قلب از آن به درد مىآيد ، وقتى كه به واسطهء اشراق نور ايمان دريابد كه از محبوبش پنهان است . مثل كسى كه نور خورشيد بر او بتابد و او در تاريكى باشد . تابش نور بر او به واسطهء از بين رفتن ابر است كه محبوبش را در شرف مرگ و نابودى مىبيند و لذا آتش عشق در قلبش شعله‌ور مىگردد و از آن آتش ارادهء او براى جبران و اقدام برانگيخته مىشود . پس ، علم و پشيمانى و ارادهء متعلّق به ترك در حال و استقبال و جبران آينده ، سه معناى مترتّب به توبه است و توبه به مجموعهء اين امور اطلاق مىشود ؛ و چه بسا توبه تنها به معناى پشيمانى باشد . حضرت فرمودند : پشيمانى ، توبه است . » ابو طالب مكّى از بعضى از دانشمندان نقل مىكند : « توبه براى بنده‌اى درست نيست ، مگر آن كه خواسته‌هايش را فراموش كند ؛ و به يادآورندهء اندوهى است كه از دلش جدا نمىشود ، ترك‌كنندهء گناهى است كه باطنش را مشغول نمىسازد . » بعضى هم گفته‌اند : نشانهء صدق تائب در توبه آن است كه شيرينى هواى نفسانى را به شيرينى طاعت بدل سازد ؛ و شادى ارتكاب گناه را با غم خوردن بر آن و شادى را با پشيمانى خوب و بايسته . بعضى هم گفته‌اند : تا تلخى مخالفت با نفس جاى شيرينى موافقت با آن را نگيرد ، بنده توبه‌كننده نخواهد بود . از يكى هم روايت شده است : « توبه همان كسب ايمان و اصل نيكيهاست . » شايد اين سخن از دقيق‌ترين تعاريفى است كه به توصيف توبه و بيان آن پرداخته است . اين سخن به خلاصهء بخش مهمّى از سخن علّامه طباطبايى در باب توبه مىپردازد و بخش ديگر را به اختصار و تأمّل - كه داراى فايدهء فراوان و شأن والايى است - بيان خواهيم نمود . ايشان مىگويند : « توبه به معناى بازگشت به سوى خداوند و جدايى از انواع دورى و تيره‌بختى است كه استقرار در كرامت خانه به واسطهء ايمان و بهره‌مندى از اقسام نعمتهاى طاعت و قرب به آن بسته است . به عبارت ديگر ، قرب به خداوند و كرامت خانهء او به توبهء از شرك و هر گناهى وابسته است . خداوند هم مىفرمايد : وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ